Do języka potocznego przenika dziś wiele terminów psychologicznych opisujących konkretne grupy objawów – rzucamy hasłami takimi jak „border”, „toksyk” czy „narcyz”. Bywa również, że kiedy opisujemy swój chwilowy spadek nastroju, nazywamy go depresją. Ale czy to faktycznie depresja? Często kojarzymy smutek jako główny (a czasem jedyny) objaw zaburzeń depresyjnych, co rodzi istotne pytanie: jak zatem rozróżnić chwilowe obniżenie nastroju od klinicznego zaburzenia? Jakie są inne mniej typowe symptomy, na które również warto zwracać uwagę? Wielu z nas zastanawia się także nad potencjalnymi przyczynami tego stanu. Najpopularniejsza koncepcja mówi o zaburzonej równowadze neuroprzekaźników, ale czy słusznie? W tym artykule chcemy odpowiedzieć na te pytania, przybliżając charakter depresji, jej rzeczywiste przyczyny oraz sprawdzone sposoby leczenia.
Przyczyny depresji – brak serotoniny czy neuroplastyczność?
Na pewno część z Was słyszała, że depresja jest wynikiem „biochemicznej nierównowagi w mózgu”, a mówiąc dokładniej, obniżonego poziomu serotoniny, czyli neuroprzekaźnika odpowiedzialnego m.in. za dobre samopoczucie. Teoria ta, zwana monoaminową, dostarcza prostej odpowiedzi na bardzo złożone pytanie o mechanizm powstawania objawów. Jak to jednak bywa, rzeczywistość jest bardziej skomplikowana, a sprowadzanie jej wyłącznie do niedoboru konkretnego neuroprzekaźnika nie wyjaśnia całości układanki, a co najważniejsze – nie ma już poparcia w badaniach naukowych!
W metaanalizie Joanny Moncrieff i współpracowników (2022) wykazano, że na ten moment nie istnieją wystarczające dane pozwalające stwierdzić, że to obniżony poziom serotoniny odpowiada za zaburzenia nastroju. W większości badań nie znaleziono istotnych różnic w poziomie serotoniny u osób z depresją w porównaniu do grupy kontrolnej (Moncrieff i in., 2022). Tak silne dowody empiryczne stawiają nowe pytania o to, co w takim razie odpowiada za rozwój objawów depresyjnych oraz czy współczesne leki są skuteczne.
Przyjrzyjmy się wyjaśnieniu, które zyskuje coraz większą popularność w świecie nauki. Na szczególną uwagę zasługuje nurt badający czynnik BDNF (neurotroficzny czynnik pochodzenia mózgowego). Co ważne, BDNF to białko produkowane w naszym mózgu, które wspiera rozwój komórek nerwowych. Odpowiada za neuroplastyczność, czyli zdolność układu nerwowego do adaptacji, odbudowy i tworzenia nowych połączeń. Aktualnie BDNF jest rozpatrywany jako potencjalny biomarker ciężkiego zaburzenia depresyjnego (MDD).
Metaanaliza Cavaleri i współpracowników (2023) sugeruje, że osoby cierpiące na ciężką postać zaburzeń depresyjnych charakteryzują się niższym poziomem BDNF niż osoby bez depresji. Co więcej, poziom tego czynnika we krwi negatywnie koreluje z nasileniem objawów – im mniej BDNF, tym bardziej uporczywych symptomów doświadczamy (Cavaleri i in., 2023). To właśnie tu upatruje się dziś działania leków przeciwdepresyjnych: uważa się, że nie tyle „wyrównują one poziom serotoniny”, co na dłuższą metę stymulująneuroplastyczność i zwiększają produkcję BDNF, pomagając mózgowi odzyskać utraconą elastyczność. Choć nasza wiedza stale się powiększa, wciąż jesteśmy na etapie poszukiwania tego jednego, idealnego wyjaśnienia.
Jakie są objawy depresji? To nie tylko smutek
Kiedy myślimy o depresji, najczęściej wyobrażamy sobie głęboki smutek. Choć obniżony nastrój to rzeczywiście kluczowy objaw, rzadko bywa on jedynym, a co więcej – nie zawsze widać go na pierwszy rzut oka. Istotną cechą tego smutku jest jego sztywność; nie zmienia się on pod wpływem bodźców zewnętrznych. To, co kiedyś nas cieszyło, teraz pozostawia nas obojętnymi. Zgodnie z najnowszą Międzynarodową Klasyfikacją Chorób WHO (ICD-11), depresja potrafi przybierać maskę przewlekłej drażliwości i irytacji (co jest szczególnie częste u dzieci i młodzieży). Równie istotnym, a często przeoczonym sygnałem, jest anhedonia – stopniowa utrata zainteresowania sprawami i pasjami, które wcześniej dawały nam radość.
Ponadto mogą pojawiać się trudności z koncentracją uwagi, kłopoty z pamięcią, poczucie bezwartościowości czy myśli samobójcze. To, na co bezwzględnie warto zwrócić uwagę, to także zmiany fizjologiczne: wahania apetytu i wagi oraz problemy ze snem – szczególnie charakterystyczne, wczesne wybudzania się nad ranem.
Depresja sezonowa?
Warto wiedzieć, że istnieje również wariant zaburzeń nastroju, w którym objawy ujawniają się w konkretnej porze roku (najczęściej jesienią lub zimą), po czym wycofują się wiosną i latem. Sezonowe zaburzenie afektywne (SAD) ma ścisły związek z naszym rytmem okołodobowym i niedoborem światła słonecznego, dlatego jedną ze skutecznych i potwierdzonych badaniami metod leczenia jest m.in. fototerapia, czyli leczenie światłem (Chen i in., 2024).
Jak sobie pomóc? Metody oparte na dowodach i styl życia
Zarówno psychoterapia, jak i farmakoterapia są sprawdzonymi metodami leczenia depresji. Badania sugerują jednak, że połączenie obu tych interwencji daje najlepsze i najtrwalsze rezultaty (Kamenov i in., 2017).
Praca w gabinecie to podstawa, ale nie jedyne narzędzie. Każdy z nas ma własne sposoby na poprawę nastroju, warto jednak w pierwszej kolejności opierać się na metodach zweryfikowanych naukowo (Evidence-Based Practice). Co możemy zrobić na co dzień?
- Aktywność fizyczna: Mówi się, że ruch to zdrowie. Faktycznie, badania pokazują, że u dorosłych aktywność fizyczna potężnie redukuje objawy depresyjne, lękowe i te związane ze stresem (Singh i in., 2023). Co ciekawe, metaanaliza Noetela i współpracowników (2024) dowodzi, że sport nie powinien być zaledwie „dodatkiem” do leczenia – jego siła działania często dorównuje innym metodom. Najlepsze rezultaty przynoszą jogging, treningsiłowy, joga oraz taniec. Zasada jest prosta: im wyższa intensywność wysiłku (dostosowana do możliwości), tym lepszy efekt terapeutyczny.
- Dieta: Jesteś tym, co jesz? Z perspektywy psychologii – w pewnym stopniu tak. Coraz więcej danych pokazuje, że nadmierne spożywanie wysoko przetworzonej żywności (bogatej w cukier i złe tłuszcze) nasila stan zapalny w organizmie, co może bezpośrednio prowadzić do pogorszenia kondycji psychicznej i wystąpienia objawów depresyjnych (Lane i in., 2024). Odżywianie to ważny, choć często pomijany, fundament naszej odporności psychologicznej.
Gdzie szukać pomocy? Leczenie depresji w Krakowie
Jeżeli obserwujesz u siebie lub kogoś bliskiego utrzymujący się przez kilka tygodni spadek nastroju (który nie reaguje na pozytywne wydarzenia zewnętrzne), trudności ze snem, wahania apetytu czy utratę radości z dawnych pasji – nie czekaj, aż będzie „gorzej”. Wielu pacjentów odwleka wizytę, uznając, że skoro rano wstają z łóżka i wykonują obowiązki, to problem nie jest poważny. Należy jednak pamiętać, że maskowanie objawów odbywa się ogromnym kosztem energetycznym.
Rozmowa ze specjalistą zdrowia psychicznego pomoże ustalić właściwe powody pogorszenia nastroju (wykluczając np. niedobory składników odżywczych) i bezpiecznie zaplanować powrót do równowagi. Skuteczna diagnoza psychologiczna dorosłych to pierwszy krok. Zapraszamy na konsultacje psychologiczne w Krakowie do naszego centrum – wspólnie dobierzemy odpowiednią formę wsparcia.
Autor: mgr Jakub Habryn – psycholog
Bibliografia:
- Chen, Z.-W., Zhang, X.-F. i Tu, Z.-M. (2024). Treatment measures for seasonal affective disorder: A network meta-analysis. Journal of Affective Disorders, 350, 531–536. https://doi.org/10.1016/j.jad.2024.01.028
- Moncrieff, J., Cooper, R.E., Stockmann, T. et al. The serotonin theory of depression: a systematic umbrella review of the evidence. Mol Psychiatry 28, 3243–3256 (2023). https://doi.org/10.1038/s41380-022-01661-0
- Cavaleri, D., Moretti, F., Bartoccetti, A., Mauro, S., Crocamo, C., Carrà, G. i Bartoli, F. (2023). The role of BDNF in major depressive disorder, related clinical features, and antidepressant treatment: Insight from meta-analyses. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 149, Artykuł 105159. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2023.105159
- Singh, B., Olds, T., Curtis, R., Dumuid, D., Virgara, R., Watson, A., Szeto, K., O’Connor, E., Ferguson, T., Eglitis, E., Miatke, A., Simpson, C. E. i Maher, C. (2023). Effectiveness of physical activity interventions for improving depression, anxiety and distress: An overview of systematic reviews. BritishJournal of Sports Medicine, 57(18), 1203–1209. https://doi.org/10.1136/bjsports-2022-106195
