10 września obchodzimy Światowy Dzień Zapobiegania Samobójstwom. W latach 2024–2026 Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) prowadzi kampanię „Changing the narrative on suicide” – „Zmiana narracji na temat samobójstwa”, której wezwaniem do działania jest „Start the Conversation” – „Zacznij rozmowę”. Kampania zwraca uwagę na potrzebę przełamywania milczenia, zmniejszania stygmatyzacji oraz tworzenia przestrzeni, w której osoby doświadczające kryzysu mogą mówić o swoim cierpieniu i szukać pomocy (World Health Organization, 2026).
Jakie są przyczyny samobójstw?
Według WHO każdego roku około 727 000 osób umiera w wyniku samobójstwa, a jeszcze więcej osób podejmuje próby samobójcze. Samobójstwo występuje we wszystkich grupach wiekowych i we wszystkich regionach świata. W 2021 roku było trzecią najczęstszą przyczyną śmierci osób w wieku 15–29 lat.
WHO podkreśla jednocześnie, że samobójstwo jest poważnym problemem zdrowia publicznego, któremu można zapobiegać. Odpowiednio wcześnie podjęte, oparte na dowodach działania mogą ograniczać ryzyko zachowań samobójczych. Skuteczna profilaktyka wymaga jednak podejścia kompleksowego, ponieważ przyczyny samobójstw są wieloczynnikowe (World Health Organization, 2025).
Zachowania samobójcze mogą być związane z wieloma czynnikami (społecznymi, kulturowymi, biologicznymi, psychologicznymi i środowiskowymi), które oddziałują na człowieka na różnych etapach życia. Wśród czynników zwiększających ryzyko WHO wymienia m.in. zaburzenia psychiczne, w szczególności depresję i zaburzenia związane z używaniem alkoholu, a także wcześniejszą próbę samobójczą. Jednocześnie wiele samobójstw ma miejsce impulsywnie, w momentach kryzysu, kiedy możliwości radzenia sobie z silnym stresem zostają znacząco ograniczone. Kryzys może być związany np. z problemami finansowymi, konfliktem w relacji, przewlekłym bólem lub chorobą. Znaczenie mogą mieć również doświadczenia przemocy, nadużyć, utraty, katastrof czy konfliktów oraz poczucie izolacji i osamotnienia. WHO zwraca także uwagę na zwiększoną podatność grup, które doświadczają dyskryminacji lub wykluczenia (World Health Organization, 2025).
Kryzys samobójczy nie musi być stanem trwałym. WHO wskazuje, że ostry kryzys często jest związany z konkretnym momentem i kombinacją czynników, a myśli samobójcze nie muszą utrzymywać się przez całe życie. To ważna perspektywa zarówno dla osoby w kryzysie, jak i dla jej bliskich. Nawet jeżeli w danym momencie cierpienie wydaje się nie do zniesienia, jego nasilenie może się zmienić, a wraz z nim może pojawić się możliwość skorzystania z pomocy i znalezienia innych sposobów radzenia sobie.
Jak rozpoznać, że ktoś potrzebuje pomocy?
Nie zawsze łatwo zauważyć, że bliska osoba przeżywa kryzys. Czasami pojawiają się bezpośrednie wypowiedzi dotyczące śmierci lub braku sensu, ale sygnałem mogą być również znaczące zmiany w zachowaniu, wycofanie z relacji, poczucie beznadziejności czy przekonanie, że nie istnieje żadne rozwiązanie problemu.
Niepokój mogą wzbudzić wypowiedzi takie jak: „Nie daję już rady”, „Nie widzę sensu”, „Wszystkim byłoby beze mnie lepiej”, „Chciałabym/chciałbym zniknąć”, „Nie wiem, jak długo jeszcze wytrzymam”.
Nie każda taka wypowiedź oznacza obecność myśli samobójczych. Każda może jednak być powodem, żeby się zatrzymać i zapytać, co dzieje się z osobą, która jej doświadcza.
Czy można rozmawiać wprost o myślach samobójczych?
Rozmowa o samobójstwie nie powinna być tematem tabu. Pierwszym krokiem może być po prostu wysłuchanie, potraktowanie wypowiedzi poważnie i zachęcenie do zgłoszenia się po pomoc. W sytuacji zgłaszania aktywnych planów samobójczych i bezpośredniego zagrożenia życia należy jak najszybciej pozyskać pomoc. W Polsce można zadzwonić pod numer 112 albo zgłosić się na najbliższy SOR.
WHO (2023) wskazuje, że przełamywanie tabu i zwiększanie świadomości społecznej są istotnymi elementami profilaktyki. Stygmatyzacja związana zarówno z zaburzeniami psychicznymi, jak i samobójstwem może sprawiać, że osoby doświadczające kryzysu nie szukają potrzebnej pomocy.
Czy psychoterapia może pomóc?
Psychoterapia może być jednym z elementów profesjonalnej pomocy osobom doświadczającym myśli samobójczych, kryzysów oraz innych trudności psychicznych. Jej celem nie musi być wyłącznie zmniejszenie nasilenia konkretnych myśli. Praca terapeutyczna może obejmować również lepsze rozumienie własnego doświadczenia, rozwijanie sposobów radzenia sobie z trudnymi emocjami, wzmacnianie zasobów oraz budowanie i odbudowywanie relacji. Badania nad skutecznością psychoterapii wskazują, że niektóre formy psychoterapii mogą zmniejszać ryzyko kolejnych prób samobójczych i zachowań autoagresywnych. Jednocześnie w przypadku bezpośredniego zagrożenia życia psychoterapia nie zastępuje pilnej interwencji kryzysowej czy psychiatrycznej (Calati i Courtet, 2016).
Profilaktyka samobójstw nie ogranicza się do psychoterapii czy leczenia psychiatrycznego. WHO wskazuje na kilka opartych na dowodach obszarów działań, w tym ograniczanie dostępu do środków umożliwiających dokonanie samobójstwa, odpowiedzialne informowanie o samobójstwach, rozwijanie umiejętności społeczno-emocjonalnych u młodzieży oraz wczesne rozpoznawanie, ocenę, leczenie i monitorowanie osób dotkniętych zachowaniami samobójczymi (World Health Organization, 2025). Oznacza to, że zapobieganie samobójstwom jest zadaniem nie tylko systemu ochrony zdrowia. Potrzebne jest współdziałanie wielu obszarów społeczeństwa m.in. ochrony zdrowia, edukacji, pracy, wymiaru sprawiedliwości, organizacji społecznych i mediów.
Gdzie szukać pomocy w kryzysie psychicznym?
Jeżeli Ty lub ktoś Ci bliski doświadcza myśli samobójczych albo znajduje się w poważnym kryzysie:
- 112 – w sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia;
- 800 70 2222 – Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym (bezpłatna pomoc dostępna całodobowo)
- 116 123 – telefon wsparcia dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym (od poniedziałku do piątku w godzinach 14:00-22:00)
- 116 111 – bezpłatny, całodobowy telefon zaufania dla dzieci i młodzieży (bezpłatna pomoc dostępna całodobowo)
Autor: Alicja Bednarz, psycholog
Bibliografia
- Calati, R., & Courtet, P. (2016). Is psychotherapy effective for reducing suicide attempt and non-suicidal self-injury rates? Meta-analysis and meta-regression of literature data. Journal of psychiatric research, 79, 8-20.
- World Health Organization. (2025). Suicide. World Health Organization.
- World Health Organization. (2026). World Suicide Prevention Day 2026: Changing the narrative on suicide.
- World Health Organization. (2023). Preventing suicide: a resource for media professionals. Update 2023. Geneva: World Health Organization.
